Η αυτοκτονικότητα στην εφηβεία

 

Η αυτοκτονικότητα είναι ένα σοβαρό ζήτημα ψυχικής υγείας που μπορεί να αφορά οποιονδήποτε, ανεξαρτήτως ηλικίας, φύλου ή κοινωνικοοικονομικής κατάστασης. Στο σχολικό περιβάλλον, οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται σε θέση να παρατηρήσουν πρώτοι τα σημάδια ψυχικής δυσφορίας και αυτοκτονικής συμπεριφοράς στους μαθητές τους. Η έγκαιρη αναγνώριση αυτών των ενδείξεων, σε συνδυασμό με την κατάλληλη παρέμβαση, μπορεί να είναι καθοριστική για τη ζωή ενός παιδιού ή εφήβου. Ο ρόλος των εκπαιδευτικών είναι κρίσιμος και η βοήθεια που προσφέρουν μπορεί να αποτελέσει την πρώτη γραμμή υποστήριξης σε μια ιδιαίτερα δύσκολη στιγμή.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO, 2025) η αυτοκτονία, παγκοσμίως, παραμένει μία από τις κύριες αιτίες θανάτου μεταξύ νέων ηλικίας 15-29 ετών καταλαμβάνοντας την 3η θέση, 2η αιτία θανάτου στις ΗΠΑ σε ηλικίες 15-19 στις ΗΠΑ  (NIH, 2024) και στην Ευρώπη στους νέους ηλικίας 15-24 ετών (European Commission, 2022). Η βιβλιογραφία καταδεικνύει υψηλότερα ποσοστά αυτοκτονιών σε έφηβα αγόρια ηλικίας 15 – 19 ετών σε σύγκριση με τα έφηβα κορίτσια. Εντούτοις, τα κορίτσια προβαίνουν πιο συχνά σε απόπειρες αυτοκτονίας. Η Ελλάδα έχει ένα από τα μικρότερα ποσοστά αυτοκτονίας σε εφήβους διεθνώς.

Είναι φυσιολογική ή συνηθισμένη συμπεριφορά η αυτοκτονικότητα;

Οι απόπειρες αυτοκτονίας δεν αποτελούν φυσιολογική/αναμενόμενη συμπεριφορά. Όταν ένα παιδί ή ένας έφηβος κάνει μια απόπειρα αυτοκτονίας συνήθως έχει εκτεθεί σε σημαντικό στρες, είτε επειδή έχει προηγηθεί κάποιο επώδυνο γεγονός, είτε επειδή αντιμετωπίζει στο σπίτι ή στο σχολείο προβλήματα που δεν μπορεί να διαχειριστεί. Πολλές φορές τα παιδιά και οι έφηβοι επιβαρύνονται από γεγονότα που δεν είναι τόσο επώδυνα σε μια πιο αντικειμενική προσέγγιση. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η αυτοκαταστροφική συμπεριφορά εμφανίζεται ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης γενετικών, βιολογικών, ψυχολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων.

Βασικοί παράγοντες κινδύνου – Επιστημονική προσέγγιση

Τα αίτια της εφηβικής αυτοκτονικότητας είναι σύνθετα. Ο ΠΟΥ αναφέρει ως βασικούς παράγοντες κινδύνου την επιβλαβή χρήση αλκοόλ, την κακοποίηση στην παιδική ηλικία, το στίγμα γύρω από την αναζήτηση βοήθειας, τα εμπόδια πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας και την πρόσβαση σε μέσα αυτοκτονίας.

Επιστημονική ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό National Library of Medicine (PMC) επισημαίνει ότι σημαντικοί κοινωνικοί παράγοντες κινδύνου για την εφηβική αυτοκτονικότητα είναι το bullying, το κοινωνικό στίγμα, η κοινωνικοοικονομική θέση και οι κοινωνικές ανισότητες. Η μελέτη υπογραμμίζει ότι οι κοινωνικές πιέσεις και ο αποκλεισμός μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ψυχική υγεία των εφήβων.

Αντίστοιχα, ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε το 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Frontiers in Psychology καταγράφει ως βασικούς παράγοντες κινδύνου για την αυτοκτονικότητα των νέων, τις ψυχικές διαταραχές, τη χρήση ουσιών, το ψυχικό τραύμα, το bullying, τις οικογενειακές συγκρούσεις, την ακαδημαϊκή πίεση, τη φτώχεια και τη δυσκολία πρόσβασης σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας. Η μελέτη τονίζει ότι η αυτοκτονική συμπεριφορά στους εφήβους προκύπτει συνήθως από συνδυασμό ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων.

Σημαντικός είναι και ο ρόλος του σχολείου και του ψηφιακού περιβάλλοντος. Έκθεση του CDC για μαθητές λυκείου στις ΗΠΑ  έδειξε ότι η συχνή χρήση κοινωνικών δικτύων συνδέθηκε με περισσότερα περιστατικά bullying, ηλεκτρονικού εκφοβισμού, επίμονης θλίψης ή απελπισίας και ορισμένους δείκτες αυτοκτονικού κινδύνου. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα κοινωνικά δίκτυα «προκαλούν» μόνα τους αυτοκτονίες, αλλά ότι μπορούν να ενισχύσουν υπάρχουσες ευαλωτότητες, ειδικά όταν συνδυάζονται με απομόνωση, εκφοβισμό ή έλλειψη υποστήριξης.

Παράλληλα, συστηματική ανασκόπηση του 2025 στο JAMA Pediatrics τονίζει ότι οι παρεμβάσεις για νέους υψηλού κινδύνου χρειάζονται περαιτέρω τεκμηρίωση και ότι απαιτούνται πολυεπίπεδες, αναπτυξιακά κατάλληλες και τραυματο-ενημερωμένες προσεγγίσεις.

Στην Ελλάδα, σε περίπτωση άμεσου κινδύνου ή κρίσης, υπάρχει η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 της ΚΛΙΜΑΚΑ, που λειτουργεί για άτομα σε κρίση, συγγενείς και επαγγελματίες.

Παράγοντες κινδύνου, προειδοποιητικά σημάδια και πρόληψη της εφηβικής αυτοκτονικότητας σύμφωνα με τη Mayo Clinic

Η Mayo Clinic επισημαίνει ότι οι περισσότεροι έφηβοι που βιώνουν στρεσογόνες καταστάσεις, δεν οδηγούνται απαραίτητα σε αυτοκτονική συμπεριφορά, ωστόσο, υπάρχουν συγκεκριμένοι παράγοντες που αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο.

Οι παρακάτω ενότητες σχετικά με τους παράγοντες κινδύνου, τα προειδοποιητικά σημάδια, τη διαχείριση κρίσεων και τα μέτρα πρόληψης βασίζονται στις οδηγίες και στις πληροφορίες της Mayo Clinic.

Αυτοκτονίες εφήβων – Ποιοι είναι οι παράγοντες κινδύνου

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι οι έφηβοι συχνά βιώνουν στρεσογόνα ιατρικά ή προσωπικά γεγονότα χωρίς απαραίτητα να καταφεύγουν στον αυτοτραυματισμό ή την αυτοκτονία. Ωστόσο, είναι χρήσιμο να γνωρίζετε ορισμένους παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο.

Ιατρικά ή σωματικά ζητήματα:

• Ψυχικές διαταραχές, όπως η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές, η διπολική διαταραχή ή η εναντιωματική προκλητική διαταραχή.

• Απότομες αλλαγές που σχετίζονται με την εφηβεία ή τη διαχείριση μιας χρόνιας ασθένειας.

• Κατάχρηση ουσιών και αλκοόλ.

Συνθήκες ζωής και περιβάλλον:

• Οικογενειακό ιστορικό διαταραχών της διάθεσης ή προηγούμενων αυτοκτονικών ενεργειών.

• Έκθεση στην αυτοκτονία κάποιου μέλους της οικογένειας ή φίλου.

• Ιστορικό σωματικής/σεξουαλικής κακοποίησης ή έκθεση σε βία και εκφοβισμό (bullying).

• Εύκολη πρόσβαση σε μέσα αυτοκτονίας, όπως όπλα ή φάρμακα.

• Απώλεια αγαπημένων προσώπων ή έντονες συγκρούσεις μαζί τους.

• Ζητήματα ταυτότητας φύλου που συνοδεύονται από έλλειψη υποστήριξης ή κοινωνική απόρριψη.

• Ιδιαίτερες συνθήκες, όπως η υιοθεσία, όταν δεν υπάρχει σωστή διαχείριση.

• Προηγούμενες απόπειρες αυτοκτονίας αποτελούν τον ισχυρότερο δείκτη κινδύνου για το μέλλον.

Ποια είναι τα προειδοποιητικά σημάδια;

Ορισμένες συμπεριφορές που υποδηλώνουν ότι ένας έφηβος μπορεί να έχει αυτοκτονικές σκέψεις είναι:

• Μπορεί να έχει καταθλιπτική διάθεση, να είναι ευσυγκίνητος ή ευερέθιστος και θυμωμένος. Μπορεί, επίσης, να είναι κυκλοθυμικός και συναισθηματικά ασταθής.

• Πενθεί για σημαντική απώλεια (θάνατος φίλου, θάνατος στην οικογένεια), χωρισμός από ερωτικό σύντροφο

• Παραμελεί την εμφάνιση και την προσωπική του υγιεινή

• Χάνει το ενδιαφέρον του για δραστηριότητες, που πριν τον ευχαριστούσαν

• Σκέφτεται τον θάνατο

• Απομονώνεται από τους φίλους και από την οικογένεια

• Δυσκολεύεται να κάνει νέους φίλους

• Δείχνει να μην ενδιαφέρεται για όσα συμβαίνουν γύρω του

• Παρατηρείται μείωση των σχολικών του επιδόσεων (μικρή συμμετοχή στην τάξη, δυσκολία στην παρακολούθηση, συχνή αργοπορία, μειωμένη προσπάθεια, πτώση των βαθμών)

• Κάνει συχνά αδικαιολόγητες και επαναλαμβανόμενες απουσίες

• Έχει ριψοκίνδυνη συμπεριφορά (π.χ. κάνει σεξ χωρίς προφυλάξεις, αλλάζει συχνά ερωτικούς συντρόφους, κάνει χρήση ουσιών, οδηγεί επικίνδυνα)

• Έχει παραβατική συμπεριφορά και προβλήματα με τον νόμο

• Αυτοτραυματίζεται

• Έχει στην κατοχή του όπλο ή άλλο δυνητικά θανατηφόρο μέσο

• Έχουν αλλάξει οι διατροφικές συνήθειες ή οι συνήθειες ύπνου του

Σημάδια που μπορεί να θυμίζουν τυπική εφηβεία αλλά απαιτούν προσοχή:

• Αλλαγές στις συνήθειες του ύπνου ή της διατροφής.

• Έντονη κοινωνική απόσυρση και επιθυμία για μοναχικότητα.

• Απότομες εναλλαγές διάθεσης, έντονη νευρικότητα, ανησυχία ή ξαφνική ταραχή.

Γιατί οι έφηβοι δυσκολεύονται να μιλήσουν για τις αυτοκτονικές τους σκέψεις;

Συχνά τα παιδιά και οι έφηβοι μπορεί να μη μιλήσουν με ευκολία για τις αυτοκτονικές τους σκέψεις ή να διστάζουν.

• Μπορεί να μην είχαν σκεφτεί την αυτοκτονία προτού αποπειραθούν να τερματίσουν τη ζωή τους (π.χ. δράση σε πλαίσιο παρόρμησης)

• Μπορεί να σκέφτονται σοβαρά την αυτοκτονία και να μην επιθυμούν κάποιος να τους σταματήσει

• Μπορεί να ντρέπονται

• Μπορεί να αισθάνονται ότι είναι ταμπού να μιλήσουν για αυτό

• Μπορεί να ανησυχούν ότι οι άλλοι θα σκεφτούν ότι είναι «τρελοί»

• Μπορεί να φοβούνται ότι θα τους νοσηλεύσουν ή θα τους απομονώσουν

• Μπορεί να ανησυχούν για ζητήματα εμπιστευτικότητας

• Μπορεί να μην πιστεύουν ότι κάποιος μπορεί να τους βοηθήσει

• Μπορεί να δυσκολεύονται αρκετά να ονοματίσουν τον ψυχικό πόνο

Τι πρέπει να κάνετε αν υποψιάζεστε κίνδυνο;

Το πρώτο βήμα είναι πάντα ο διάλογος με τον έφηβο.

Πώς να διαχειριστείτε τη συζήτηση:

• Μιλήστε ανοιχτά: Μην φοβάστε να χρησιμοποιήσετε τη λέξη «αυτοκτονία». Η ειλικρινής συζήτηση δεν «δίνει ιδέες», αντίθετα προσφέρει ανακούφιση.

• Ακούστε χωρίς κριτική: Αφήστε τον έφηβο να εκφράσει ό,τι νιώθει. Μην υποτιμάτε τα προβλήματά του. Καθησυχάστε τον ότι τον αγαπάτε και ότι θα βρείτε μαζί μια λύση.

• Αναζητήστε ειδικό: Επικοινωνήστε με έναν παιδοψυχίατρο, ψυχολόγο ή εξειδικευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Ο ειδικός θα αξιολογήσει την κατάσταση λαμβάνοντας πληροφορίες από τον ίδιο τον έφηβο, τους γονείς, το σχολείο και το ιατρικό ιστορικό. Σε περιπτώσεις υψηλού κινδύνου, μπορεί να προταθεί νοσηλεία ή ένα εντατικό πρόγραμμα υποστήριξης.

Μέτρα πρόληψης για τους γονείς

• Πρωτοβουλία διαλόγου: Μην περιμένετε να έρθει το παιδί σε εσάς. Ρωτήστε το πώς νιώθει αν το βλέπετε θλιμμένο ή αγχωμένο.

• Επαγρύπνηση: Πάρτε σοβαρά κάθε απειλή αυτοκτονίας. Μην την αντιμετωπίζετε ποτέ ως «εφηβικό δράμα» για την προσοχή.

• Κοινωνικοποίηση: Ενθαρρύνετε τον έφηβο να περνά χρόνο με υποστηρικτικούς φίλους και συγγενείς, αποφεύγοντας την παρατεταμένη απομόνωση.

• Έλεγχος Social Media: Παρακολουθήστε τη δραστηριότητα στο διαδίκτυο. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να γίνουν εστίες εκφοβισμού ή παραπληροφόρησης. Ενισχύστε το αίσθημα σύνδεσης του παιδιού με το σχολικό περιβάλλον.

• Υγιεινή ζωή: Η σωστή διατροφή, η άσκηση και ο επαρκής ύπνος δρουν προστατευτικά για την ψυχική υγεία.

• Υποστήριξη της θεραπείας: Αν ο έφηβος ξεκινήσει θεραπεία, βοηθήστε τον να μείνει συνεπής στο πλάνο.

• Προσοχή στα φάρμακα: Σε σπάνιες περιπτώσεις, η έναρξη αντικαταθλιπτικών μπορεί να αυξήσει τις αυτοκτονικές σκέψεις τις πρώτες εβδομάδες.

• Παρακολουθήστε στενά τη συμπεριφορά του και ενημερώστε αμέσως έναν ειδικό για οποιαδήποτε αλλαγή.

• Ασφαλές περιβάλλον: Κλειδώστε και απομακρύνετε κάθε πρόσβαση σε όπλα, φάρμακα ή αλκοόλ μέσα στο σπίτι.

Μέτρα πρόληψης για τους εκπαιδευτικούς

Εάν ο μαθητής εκφράσει αυτοκτονικές σκέψεις...

Η στιγμή αυτή μπορεί να είναι δύσκολη και φορτισμένη, όμως η δική σας στάση και ανταπόκριση μπορεί να παίξει καθοριστικό ρόλο στην ασφάλεια και την προστασία της ζωής του. Δεν χρειάζεται να είστε ειδικοί στην ψυχική υγεία, χρειάζεται μόνο να είστε παρόντες, υποστηρικτικοί και να αναζητήσετε την κατάλληλη βοήθεια.

• Διατηρήστε την ψυχραιμία σας: Βοηθά τον μαθητή να νιώσει ασφάλεια και εμπιστοσύνη. Να θυμάστε πως το γεγονός ότι σας μίλησε είναι ήδη ένα πολύ σημαντικό βήμα για τον ίδιο.

• Μην προσπαθήσετε να δώσετε λύσεις ή απαντήσεις: Αποφύγετε φράσεις όπως «Μην το σκέφτεσαι έτσι», «Όλα θα πάνε καλά», «Άλλοι έχουν χειρότερα». Δεν είναι χρήσιμες σε μια τέτοια στιγμή. Αυτό που χρειάζεται ο μαθητής είναι να νιώσει ότι παίρνετε σοβαρά όσα λέει και ότι είστε εκεί για να τον βοηθήσετε.

• Αντιδράστε άμεσα και υπεύθυνα: Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί πραγματικά να σώσει μια ζωή. Η άμεση κινητοποίησή σας είναι απαραίτητη.

• Μην επωμιστείτε το βάρος μόνοι σας: Είναι φυσιολογικό να μην ξέρετε τι να κάνετε. Δεν είστε μόνοι. Δεν είναι δική σας ευθύνη να δώσετε λύση και να βοηθήσετε μόνοι σας τον μαθητή, αλλά να ενεργοποιήσετε το δίκτυο υποστήριξης που υπάρχει γύρω του.

• Μην αφήνετε τον μαθητή μόνο: Αν ο μαθητής σας εκφράσει ευχές θανάτου ή αυτοκτονική πρόθεση, φροντίστε να παραμείνει σε ασφαλές περιβάλλον και να είναι υπό συνεχή επίβλεψη μέχρι να φτάσει η απαραίτητη βοήθεια. Η παρουσία σας μπορεί να κάνει τη διαφορά.

• Μην υποσχεθείτε μυστικότητα: Αν ο μαθητής σας ζητήσει να κρατήσετε τις σκέψεις του «μεταξύ σας», εξηγήστε με κατανόηση ότι δεν μπορείτε, γιατί το πιο σημαντικό είναι η ασφάλειά του. Δείξτε ότι νοιάζεστε και πως αυτό που θα κάνετε έχει ως στόχο να τον προστατέψει.

• Ενημερώστε άμεσα την οικογένεια και τους αρμόδιους του σχολείου: Επικοινωνήστε με τον/την σχολικό/ή ψυχολόγο ή την υπηρεσία ψυχικής υγείας, και ενημερώστε την οικογένεια με υπευθυνότητα και ευαισθησία. Η συνεργασία όλων είναι απαραίτητη για την υποστήριξη του παιδιού.

• Καθοδηγήστε την οικογένεια για άμεση αναζήτηση βοήθειας: Παροτρύνετε την οικογένεια να απευθυνθεί άμεσα σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Αν έχετε στη διάθεσή σας πληροφορίες για υπηρεσίες (π.χ. Κέντρα Ψυχικής Υγείας, νοσοκομεία, γραμμές βοήθειας), δώστε τις.

• Φροντίστε και τον εαυτό σας: Η εμπλοκή με μια τέτοια κατάσταση μπορεί να είναι έντονα φορτισμένη και ψυχικά απαιτητική. Μιλήστε με τον σχολικό ψυχολόγο ή έναν συνάδελφο που εμπιστεύεστε.

Ο παιδίατρος ή ο οικογενειακός γιατρός μπορεί να βοηθήσει σχετικά με τους αρχικούς προβληματισμούς και να παραπέμψει τον μαθητή σε εξειδικευμένους επαγγελματίες. Επίσης, εφόσον είναι εφικτό, θα βοηθούσε η συμβουλή από έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Το δημόσιο σύστημα παρέχει υπηρεσίες στο κοινό μέσω των Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας Παιδιών και Εφήβων και των Κέντρων Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ.).

Χρήσιμες Γραμμές Βοήθειας

1018 – Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (24/7, Κλίμακα)

1056 – Χαμόγελο του Παιδιού (24/7)

Επιμέλεια άρθρου: George James

Πηγές:

- Αυτοκτονικότητα

- Αυτοκτονίες στην εφηβεία: Τα προειδοποιητικά σημάδια που δεν γίνονται έγκαιρα ορατά